Voor een optimale leefomgeving, ambtelijke formulering voor ‘om zo lekker mogelijk te leven’, zijn parken of stadsbossen onontbeerlijk. Die leefregel is begin jaren twintig gehanteerd bij de bouw van de nieuwe wijken in Noord. Wie kent nog het IJ-bosch? Iedere Noorderling, maar wel onder de naam Vliegenbos. Nee, niet genoemd naar een niet-bestaande plaag van vliegen, maar naar de socialistische wethouder W.H. Vliegen. Zijn ideaal was de aanleg van een groene long voor de arbeiders en tussen 1912 en 1917 is zijn droom aangelegd. Het Vliegenbos is nu het oudste stadsbos van Amsterdam.
Even een zijpaadje. De naam W.H.Vliegenbos is een hommage aan de bedenker Willem Hubert Vliegen, socialist uit de 19de eeuw, met een trits aan officiële functies. Na veel ambtelijk geharrewar is het IJ-bosch in 1917 gesitueerd op een onmogelijke plaats, ingeklemd tussen Vogeldorp, de chemische fabriek Ketjen en de Nieuwendammerdijk. Daardoor heeft het een asymmetrische vorm met een wirwar aan paden en laantjes. Pas in 1947 verbond de gemeente de naam van wethouder Vliegen aan het bos. De ambtelijke papparassen uit die tijd suggereren nergens dat het bos bedoeld is als buffer tussen Ketjen en woningen in Noord. Milieuproblematiek speelde omstreeks 1910 nog helemaal niet, aldus auteur Kees Schaepman in zijn boek 100 jaar Vliegenbos. Maar Ketjen is wel altijd beschuldigd van milieuvervuiling. De beruchte zwarte vlekken in het schone wasgoed, de stank als de wind uit het noorden kwam en de gezondheidsstatistieken wijzen anders uit. Dus toevallig is die plek van het bos niet.
Tijdens de Tweede Wereldoorlog was het (toen nog) IJ-bosch leverancier van hout. Er stond Duits luchtafweergeschut, volgens auteur Koos Neuvel de oorzaak van de vele geallieerde missers tijdens het bombardement op Fokker in 1943. Het is de zoveelste verklaring die ik lees voor zoveel onnodige slachtoffers.
Door acties van de Stichting W.H. Vliegenbos werd voorkomen dat ook dit stuk groen voor woningbouw zou worden ingepikt. Het Vliegenbos is nu een bos met meer functies dan Vliegen voor ogen had, een plek voor recreanten en kampeerders (3,5 ha. camping!), voor sporters (tennisbanen!), milieubeschermers, padvinders, decor voor een enge speelfilm en inspiratie voor kunst, o.a. het beugelbekkie (ijzeren bogen die ooit de toegangspoort sierden tot de wijk van de Hallen in Parijs.
De uitbreiding van Noord vanaf ongeveer 1920 heeft dus een aantal parken en één bos benoorden het IJ opgeleverd. Behalve het Volewijckpark zijn dat: het Baanakkerspark, één geheel vormend met het Buikslotermeerpark, Florapark met aan de zuidrand het kleine Laanwegpark, Molenwijkpark, Moeraspark Nieuwendam, Noorderpark en Schellingwouderbreek. Het Volewijckpark is ter ziele, want aan de voorwaarde voor een optimale leefomgeving is in de jaren zestig bij de sloop van het park voor de aanleg van de IJ-tunnel niet voldaan. De ‘optimale leefomgeving’ moest het afleggen tegen de bereikbaarheid van Groot-Amsterdam en alle gevolgen voor de Noordse stadsontwikkeling van dien. Dat blijkt wel uit de getuigenissen van mensen die de herinnering aan het park als een juweeltje bewaren. Wat resteert van die groene speeltuin is het Noorderpark, dat een fusie heeft aangegaan met het Florapark ten westen van het Noord-Hollandskanaal.
Stadsbos
Bas Kok, vooral bekend van zijn succesboek Oerknal aan het IJ toont zich een soort goodwill ambassadeur niet alleen voor een brug over het IJ, maar ook voor het groen in Noord. In zijn column van maart 2021 in De Brug, nieuwsblad voor Amsterdam Oost schrijft hij: ‘Amsterdam wil een nieuw stadsbos, las ik in de krant. Als liefhebber van bos juich ik dit toe.’ Hij refereert even aan het Vliegenbos als stadsbos en hij verklaart de verschillen tussen een stadsbos en een stadspark uit de inrichting en de sfeer. Een stadsbos is minder aangeharkt en geasfalteerd. Hij pleit voor een nieuw stadsbos daar waar er ruimte is: ten noorden van Amsterdam, in het boomloze areaal van 50 kilometer lang en 30 kilometer breed waar het vrijwel altijd waait. In zijn enthousiasme roept hij zelfs: Doe er maar drie!
Terug naar het Park!
© 2026 Dick de Scally. Op deze publicatie berust auteursrecht.
Overzicht alle afleveringen “Het park en wij“.
Dick maakt deze serie geheel op eigen titel.
Reageren? Voor nu kunt u contact met de redactie opnemen via de link onderaan de website.
Wij sturen dan uw mail door naar Dick.
Op de hoogte blijven van toekomstige artikelen in deze serie?
Schrijf u dan in op de nieuwsbrief
